بە پێی ڕاپۆرتی جام کوردی، بڕیارەکەی تورکیا بۆ پەیوەستبوون بە برێکس لە نیازی ئەو وڵاتە بۆ بەرزکردنەوەی پێگەی خۆی لە گۆڕانی سیستەمی جیۆپۆلەتیکیدا دێت لە نێوان هەنگاوە نەگەڕاوەکەی جیهان بەرەو فرە جەمسەری، هەروەها ” هان جیانوێی ” پسپۆڕ لە پەیمانگای لێکۆڵینەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە زانکۆی شەنگەهای ئینتەرناشناڵ بۆ لێکۆڵینەوە، ڕایگەیاندووە کە داواکاری تورکیا بۆ پەیوەستبوون بە برێکس هانی وڵاتانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەدات بۆ پەیوەستبوون بەم گرووپە.
دەرەنجامەکانی ئەندامبوونی تورکیا لە برێکس؟
هەوڵی تورکیا بۆ پەیوەستبوون بە برێکس بەو مانایەیە کە دوای ئەندامێتی سعوودیە، ئیمارات، ئێران و وڵاتانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، وڵاتێکی دیکەی گەورەی دیکە دەچێتە ناو ئەم ڕێکخراوە. ئەم شارەزایە پێی وایە ئەم کەیسە بۆ هاوکاریی ئابوریی ناوچەیی و یەکگرتن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەسوود دەبێت.
بە وتەی ناوبراو، ئەو بڕیارەی پەیوەندیدار بە تورکیاوە دەگەڕێتەوە بۆ نیازی ئەو وڵاتە بۆ باشترکردنی پێگەی خۆی لە گۆڕانی سیستەمی جیۆپۆلەتیکی لە نێو جووڵەی نەگەڕاوەی جیهان بەرەو فرە جەمسەری.
پەیوەستبوونی تورکیا بە برێکس سوودی بۆ هاوکارییەکانی تورکیا لە گەڵ چین و ڕووسیا و هەروەها سوودی ئابوری وڵاتانی دیکەی تازەپێگەیشتو دەدات، هاوکات یارمەتیدەر دەبێت بۆ بەهێزکردنی پێگەی تورکیا وەک ناوەندێکی بازرگانی و وزە و لۆجستی لە نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا. هەروەها دەبێتە بەدیلێک بۆ تورکیا دوای ئەوەی سەرجەم هەوڵەکانی بۆ پەیوەستبوون بە یەکێتی ئەورووپا ڕەتکرایەوە.
لە هەمان کاتدا هان پێی وایە کە پەیوەندی تورکیا لە برێکس نابێت کاریگەری لە سەر پەیوەندییەکانی ئەو وڵاتە لە گەڵ وڵاتانی ڕۆژئاوا هەبێت. پێویستە تورکیا بۆ دیپلۆماسییەکی هەمەچەشنتر و هاوسەنگتر هەوڵبدات و ئۆتۆنۆمی ستراتیژی زیاتری هەبێت لە پەیوەندییەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا، لە ڕاستیدا پەیوەندییەکانی نێوان تورکیا و وڵاتانی ڕۆژئاوا هیچ هۆکارێک کاریگەری لەسەر نابێت.
داواکارییەکەی تورکیا کەی ڕاگەێندرا؟
لە ٢ی ئەیلولدا، بلومبێرگ لە زاری سەرچاوەکانەوە بڵاویکردەوە، بەرپرسانی تورکیا چەند مانگێک لەمەوبەر داواکارییان پێشکەش کردووە بۆ پەیوەندیکردن بە برێکس و ڕەنگە لە کۆبوونەوەی لوتکەی برێکس لە کازان لە ٢٢-٢٤ی تشرینی یەکەم باس لە فراوانکردنی گرووپەکە بکرێت.
عومەر چەلیک، وتەبێژی پارتی داد و گەشەپێدانی دەسەڵاتداری تورکیا ڕایگەیاند، ئەردۆغان چەندین جار باسی لە ویستی پەیوەندیکردن بە برێکس کردووە، بەڵام تا ئێستا هیچ بڕیارێکی کۆنکرێتی لەبارەی ئەندامێتی تورکیا لەو گرووپەدا نییە.
یوری ئوشاکۆڤ یاریدەدەری سەرۆک کۆماری ڕووسیا ڕۆژی ٤ی ئەیلول ڕایگەیاند کە برێکس داواکاری تورکیا بۆ ئەندامێتی تەواوەتی لە هاوپەیمانییەکە لەبەرچاو دەگرێت.
بەرپرسێکی دیکە کە هاکان فیدان وەزیری دەرەوەی تورکیایە، هەروەها ڕایگەیاندووە کە وڵاتەکەی بۆ گرووپی برێکس ڕادەکێشێت، چونکە پێویستی بە بەڵێن و ڕێککەوتنی سیاسی و ئابوری نییە.
ئامانج لە ئەندامبوونی تورکیا لە برێکس چییە؟
لیۆن ڕۆزمارین، پسپۆڕی پرسەکانی ڕووسیا لە زانکۆی نۆرس ئیستەرن لە ئەمریکا دەڵێت، تورکیا بە دامەزراندنی هاوکاری چ لە گەڵ ڕۆژئاوا و چ لە گەڵ حکومەت و پێکهاتە سەرەکییەکانی دیکە، بەنیازە ڕۆڵێکی ناوازە بگێڕێت کە هیچ وڵاتێکی دیکە ناتوانێت بەدەستی بهێنێت. هەوڵەکانی تورکیا بۆ پەیوەستبوون بە برێکس لە گەڵ سیاسەتی پاراستنی پەیوەندییە بازرگانییەکانی لە گەڵ ڕووسیادا یەکدەگرێتەوە، تەنانەت دوای داگیرکردنی ئۆکراینا لە ساڵی ٢٠٢٢دا. ئەگەر تورکیا پەیوەندی بە برێکسەوە بکات، مەرج نییە هەنگاوێکی دژە ڕۆژئاوا بێت، چونکە هیندستان و بەرازیلیش هەر لە سەرەتاوە لەم گرووپەدا بوون.
حەیاتی ئۆنلو لە زانکۆی بەرگری نیشتمانی تورکیا ئاماژەی بەوەداوە کە نابێت بەرژەوەندی تورکیا لە برێکس وەکو چەقۆیەکی تەواو لە ڕۆژئاواوە سەیر بکرێت. تورکیا دەیەوێت تۆڕێکی پەیوەندی تەواوکەر لە گەڵ ڕۆژئاوا درووست بکات بۆ تێپەڕاندنی کێشە ئابورییەکان. دامەزراوە جیهانییە نەریتییەکان، وەک نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕێکخراوی بازرگانی جیهانی، زیاتر وەک بەسەرچوو سەیر دەکرێن، ئەمەش دەبێتە هۆی سەرهەڵدانی پلاتفۆرمە بەدیلەکانی وەک دیالۆگی ئاسایشی چوار قۆڵی (دیالۆگێکی ئەمنی کە ئوسترالیا، هیندستان، ژاپۆن و ئەمریکا تێیدا بەشدارن) یان برێکسی گەشەسەندوو کە بە برێکس پڵەس ناسراوە.
بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی گرنگیدانی ئەم دواییەی گرووپەکە بۆ داماڵینی دۆلار و ڕێککەوتنەکانی ئەنکەرە لە گەڵ وڵاتانی ناوچەکە بۆ دامەزراندنی میکانیزمی یەکلاکردنەوە بە دراوە ناوخۆییەکان، بەرپرسێکی تورکیا گومانی خۆی لە ئەگەری پەیوەستبوون بە برێکس دەربڕی. ڕۆزمارین وتی کە تورکیا هێشتا زیاتر لە نیوەی بازرگانی ساڵانەی خۆی لە گەڵ یەکێتی ئەورووپا ئەنجام دەدات و جگە لە چین بازرگانییەکی بەرچاوی لە گەڵ وڵاتانی برێکسدا نییە.
حەیاتی ئۆنلو پێی وایە بەشداریکردنی زلهێزە مامناوەندەکانی وەک خودی تورکیا دەتوانێت گرنگی برێکس زیاد بکات، چونکە ئەم وڵاتانە بە دوای سیستەمێکی جیهانی فرە جەمسەریدا دەگەڕێن کە زلهێزەکانی تێدا زاڵ نەبێت./.
