بە پێی ڕاپۆرتی جام کوردی، سەرەڕای داواکارییەکانی ئیرلەندا، ئیسپانیا، بەلجیکا، سلۆڤینیا و وڵاتانی دیکە لە یەکێتی ئەورووپا بۆ پێداچوونەوە بە پەیوەندییە بازرگانییەکانی لە گەڵ ڕژێمی زایۆنیستی، بە هۆی بەردەوامی دەستدرێژیکردنە سەر فەڵەستینییەکان لە غەززە، بەڵام داتاکانی بازرگانی دەرەوەی ئەو ڕژێمە بۆ 9 مانگی یەکەمی ئەمساڵ دەریدەخەن کە حکومەتی داگیرکار درێژە بە بازرگانی لە گەڵ وڵاتانی عەرەبی دەدات. بێگومان زۆر گرنگە بەرهەمە ئیسرائیلییەکان سزا بدرێن، چونکە هاوردەکردنی ئەو 19 وڵاتەی کە لە داتاکانی ئەو ڕژێمەدا ئاماژەیان پێکراوە، بەهای 2.3 ملیار دۆلار بووە.
لایەنە سیاسییە گەورەکانی ئیرلەندا داوای قەدەغەکردنی هاوردەکردنی ئەو کاڵایانە دەکەن کە لە شوێنە نایاساییەکانی ئیسرائیلدا بەرهەم دەهێنرێن. ئیرلەندا یەکێکە لە هاوبەشە بازرگانییە سەرەکییەکانی ڕژێمی زایۆنیستی و لەم لیستەدا لە پلەی هەشتەمدایە.
ئێمە هیچ بانگەوازێکی هاوشێوەمان لە لایەنی میسرەوە نەبیستووە بۆ فراوانکردنی بازرگانی میسر لە گەڵ ئیسرائیل لە کاتی شەڕی غەززە و دابینکردنی سەوزە و میوە بۆ قەرەبووکردنەوەی کاریگەرییەکانی سەر کشتوکاڵی ئیسرائیل بە هۆی کەمی کرێکارانەوە. هەروەها میسر بۆ قەرەبووکردنەوەی کەمیی چیمەنتۆی تورکی، چیمەنتۆ بۆ ڕژێمی زایۆنیستی هەناردە دەکات.
دوابەدوای ئەنجامی هەڵبژاردنی سەرۆک شارەوانییەکانی تورکیا لە مانگی ئایاردا، کە تیایدا پشکی دەنگی پارتی دەسەڵاتدار کەمیکرد، حکومەتی ئەنکەرە هەناردەکردن و هاوردەکردنی کاڵای بۆ ئیسرائیل و لە ئیسرائیلەوە ڕاگرت. ئەمەش بەو مانایە بوو کە لە نێوان مانگی حوزەیران تا ئەیلول لە داتاکانی بازرگانی دەرەکی تورکیا بۆ ماوەی نۆ مانگی یەکەمی ئەمساڵ هیچ هەناردەیەک یان هاوردەیەک بۆ ئیسرائیل یان لە ئیسرائیلەوە نەبووە. لە ئەنجامدا بەهای هەناردەی تورکیا بۆ ئیسرائیل بە ڕێژەی ٦٥% و هاوردە بە ڕێژەی ٥٥% لەم ماوەیەدا کەمی کردووە.
ئەمەش بە داتاکانی ئیسرائیل بۆ هەمان نۆ مانگ پشتڕاستکرایەوە، کە دەریدەخات بەهای هەناردەی ئیسرائیل بۆ تورکیا بە ڕێژەی 32% دابەزیوە و هاوردەکردن لە تورکیاوە بە ڕێژەی 15% دابەزیوە. ڕیزبەندی تورکیا لە نێو وڵاتانی ئامانجی هەناردەکردنی ئیسرائیل لە 9 مانگی ڕابردوودا لە پلەی دەیەمی ساڵی ڕابردووەوە بۆ پلەی 17 دابەزیوە، پێگەی تورکیاش لە هاوردەکردنی ئیسرائیل لە ساڵی ڕابردووەوە بۆ پلەی 13 دابەزیوە. پێگەی ئەو وڵاتە لە لیستی بازرگانی گشتی ئیسرائیلدا لە پلەی پێنجەمی ساڵی ڕابردووەوە بۆ پلەی پازدەیەمی ئەمساڵ دابەزی، هاوکات تورکیا زیادەڕۆیی بازرگانی لە داتاکانی هەردوولا بڵاوکردەوە.
داتاکانی بازرگانی ئیسرائیل پێنج وڵاتی عەرەبی ئیمارات، میسر، ئەردەن، مەغریب و بەحرەینی لەخۆگرتبوو و دەریخست کە بەهای بازرگانی ئیسرائیل لە گەڵ بەحرەین 10 هێندە زیادیکردووە، مەغریب 53%، میسر 52% و ئیمارات 4%، هەروەها کۆی بازرگانی ئیسرائیل لە گەڵ ئەم پێنج وڵاتەدا گەشەی کردووە بۆ ٣.٤ ملیار دۆلار، کە بە ڕێژەی لەسەدا ١٢ بەرزبوونەوەی هەبووە.
هەروەها داتاکانی ئیسرائیل چالاکییە بازرگانییەکانی ئەو ڕژێمە لە گەڵ ١٤ وڵاتی دیکەی ڕێکخراوی هاریکاری ئیسلامی لەخۆدەگرێت و نیشانی دەدات کە بەهای بازرگانی لە گەڵ ئەو وڵاتانە بەدەر لە تورکیا، بە ڕێژەی لەسەدا ١١ زیادی کردووە. ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە گەڵ ئەلبانیا پێنج هێندە و ئۆزبەکستان 65% و نەیجیریا 45% و ئازەربایجان 34% و ئەندونیزیا 25% زیادی کردووە، هەروەها ئاڵوگۆڕی بازرگانی لە گەڵ مالیزیا، کامیرۆن، سنیگال، کازاخستان، تورکمانستان، گابۆن، کەناری عاج و ئۆگاندا کەمیکردووە .
ئەم دۆخە یارمەتیدەر بوو بۆ کەمکردنەوەی قەیرانی ئاماری بازرگانی دەرەکی ئیسرائیل. لە 9 مانگی سەرەتای ئەمساڵدا، هەناردەی ئیسرائیل بە ڕێژەی 6% کەمیکردووە و هاوردەکردنیشی بە بەراورد بە هەمان ماوەی ساڵی ڕابردوو بە ڕێژەی 5% کەمیکردووە، هاوکات بەهای بازرگانی ئیسرائیل لە گەڵ 19 وڵاتی عەرەبی و ئیسلامی لە ماوەی 9 مانگدا گەیشتووەتە نزیکەی 7 ملیار دۆلار، کە لەسەدا 10ی کۆی بازرگانی ئیسرائیل لە گەڵ جیهان لەو مانگانەدا پێکدەهێنێت و پشکی وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامیش لە ڕاستیدا زیاترە لەم بڕە، چونکە داتا ڕاگەێندراوەکانی بازرگانی لە گەڵ ٥٧ وڵاتی دیکەی ئەندامی ڕێکخراوی هاریکاری ئیسلامی ناگرێتەوە.
هەروەها جیاوازی زۆر هەیە لە نێوان ئاماری بازرگانی لە سەر بنەمای داتاکانی ئیسرائیل کە کەمترە و داتای وڵاتانی عەرەبی کە زیاترە، بە جۆرێک کە بەهای ئەو بازرگانییەی کە لایەنی میسرەوە ڕایانگەیاندبوو زۆر زیاتر بوو لەوەی کە داتاکانی ئیسرائیل بۆ بازرگانی نێوان هەردوولا بڵاویکردبووە. لە کاتێکدا ئەو داتایانەی کە میسر لە سەر قەبارەی بازرگانی دەرەکی بڵاویکردووەتەوە، ماوەی تا مانگی تەمموز دەگرێتەوە، بازرگانی لە گەڵ ئیسرائیل لە حەوت مانگی یەکەمی ئەمساڵدا گەیشتووەتە نزیکەی یەک ملیار و ٩٠٠ ملیۆن دۆلار، لەنێویاندا ١٥٥ ملیۆن دۆلار لە هەناردەکردن و زیاتر لە یەک ملیار و ٧٠٠ ملیۆن دۆلار لە هاوردەکردن.
ئەمەش وایکردووە ئیسرائیل ببێتە نۆیەمین گەورەترین دابینکەری کاڵا بۆ میسر، لە کاتێکدا کۆی گشتی ئاڵوگۆڕی بازرگانی نێوان هەردوولا، بە پێی داتاکانی ئیسرائیل بۆ هەمان حەوت مانگ، تەنها 431 ملیۆن دۆلار بووە، لەنێویاندا 242 ملیۆن دۆلار هەناردەی میسر و 189 ملیۆن دۆلار هاوردە دەکرێت لەو ڕژێمەوە.
داتاکانی ڕێکخراوی ناوەندی ئاماری گشتی و کۆکردنەوەی جەماوەری (CAPMAS) لە قاهیرە بە وردی باسی ئەو کاڵایانەیان کردووە کە لەو حەوت مانگەدا لە نێوان هەردوولادا بازرگانییان پێوە کراوە.
تیڤی ٣٠ ملیۆن دۆلار، چیمەنتۆ ٢٩ ملیۆن دۆلار، پەینی کیمیایی 16.5ملیۆن دۆلار، سەوزە و میوە ١٢ ملیۆن دۆلار، پاودەری پۆلی ئیتیلێن ٦ ملیۆن دۆلار، شەربەتی پرتەقاڵ بە بڕی ٤ ملیۆن دۆلار، جل و بەرگ ٣ ملیۆن دۆلار، ئەلمینیۆم ٢ ملیۆن دۆلار بووە لە شتومەکی هەناردەی میسر بۆ ئیسرائیل. هەروەها پاکەت و پانتۆڵی کاغەز و پانتۆڵ و پانێڵی شووشە و ڕووپۆشی ئەرزی و ڕووەکی بۆنخۆش و تووتنی نێرگەلەش بابەتی هەناردەکراو بوون.
لە ماوەی ئەو ٩ مانگەدا، هاوردەی میسر لە ئیسرائیلەوە گەیشتە یەک ملیار و ٧٢٨ ملیۆن دۆلار کە ٩٦%ی غازی سرووشتی بە بەهای یەک ملیار و ٦٦٤ ملیار دۆلارە. ئەوانی تریش بریتی بوون لە ٣١ ملیۆن دۆلار بۆ سووتەمەنی گازۆیل و ١٩ ملیۆن دۆلار بۆ قوماش./.
